Do 27 listopada 2015 roku banki w Polsce dysponowały szczególnym uprawnieniem, które stawiało je w znacznie lepszej sytuacji niż zwykłego wierzyciela. Mogły wystawiać bankowe tytuły egzekucyjne, czyli BTE, a następnie po uzyskaniu sądowej klauzuli wykonalności skierować sprawę bezpośrednio do komornika, bez wcześniejszego procesu o zapłatę.
Dla klienta mogło to oznaczać, że o poważnym sporze z bankiem dowiadywał się dopiero wtedy, gdy egzekucja była już bardzo blisko albo właśnie się rozpoczynała.
Wyrokiem z 14 kwietnia 2015 roku, sygn. akt P 45/12, Trybunał Konstytucyjny uznał przepisy umożliwiające bankom wystawianie BTE za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości. Trybunał pierwotnie odroczył utratę mocy zakwestionowanych przepisów do 1 sierpnia 2016 roku, jednak ustawodawca zareagował wcześniej. Ustawą z 25 września 2015 roku uchylono art. 96-98 Prawa bankowego, a zmiana weszła w życie 27 listopada 2015 roku.
Od tego dnia banki nie mogą już wystawiać nowych BTE. Nie oznacza to jednak, że wszystkie wcześniej wystawione bankowe tytuły egzekucyjne zniknęły. Jeżeli BTE uzyskał klauzulę wykonalności na zasadach określonych w przepisach przejściowych, mógł zachować moc tytułu wykonawczego również po zmianie prawa. Z tego względu także obecnie można spotkać starsze sprawy egzekucyjne, w których w dokumentacji pojawia się BTE.
Czym był Bankowy Tytuł Egzekucyjny?
Bankowy Tytuł Egzekucyjny był dokumentem wystawianym przez bank na podstawie jego ksiąg lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych.
W typowej sytuacji klient zawierał z bankiem umowę kredytu lub pożyczki i składał wymagane wówczas pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji do określonej kwoty. Jeżeli następnie bank uznawał, że zobowiązanie stało się wymagalne i nie zostało spłacone, mógł wystawić BTE.
Dla banków było to rozwiązanie niezwykle wygodne. Zamiast pozywać klienta o zapłatę i prowadzić normalny proces, bank wystawiał własny tytuł egzekucyjny i występował do sądu o nadanie mu klauzuli wykonalności.
Sąd w takim postępowaniu nie rozpoznawał całego sporu pomiędzy bankiem a klientem tak, jak robiłby to w zwykłym procesie. Kontrola miała ograniczony charakter i nie polegała na szczegółowym badaniu, czy bank prawidłowo obliczył każdą złotówkę zadłużenia, czy skutecznie wypowiedział umowę albo czy wszystkie postanowienia umowy rzeczywiście wiązały konsumenta.
Po uzyskaniu klauzuli wykonalności BTE stawał się tytułem wykonawczym i bank mógł skierować sprawę do komornika.
Czy BTE nadal może być podstawą egzekucji komorniczej?
Tak, ale tylko w odniesieniu do starych tytułów objętych przepisami przejściowymi.
Ustawa likwidująca BTE przewidziała, że bankowy tytuł egzekucyjny, któremu nadano klauzulę wykonalności na podstawie dotychczasowych przepisów, zachowuje moc tytułu wykonawczego również po wejściu w życie zmian.
Nie można więc zakładać, że egzekucja jest nieprawidłowa tylko dlatego, że w 2026 roku jej podstawą jest dokument wystawiony wiele lat wcześniej jako BTE.
To jednak nie oznacza, że takiej egzekucji nie można kwestionować. Trzeba sprawdzić między innymi, czy BTE został prawidłowo wystawiony, czy zobowiązanie rzeczywiście istniało, czy było wymagalne, jak ustalono jego wysokość oraz jakie zdarzenia wystąpiły później.
Skąd wiadomo, że komornik działa na podstawie BTE?
Informacji o podstawie prowadzonej egzekucji należy szukać przede wszystkim w zawiadomieniu o wszczęciu egzekucji oraz w doręczonych dokumentach dotyczących tytułu wykonawczego.
Przy pierwszej czynności egzekucyjnej komornik informuje dłużnika o wszczęciu egzekucji i podaje treść tytułu wykonawczego. Jeżeli podstawą jest stary bankowy tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności, powinno to wynikać z dokumentacji sprawy.
W razie wątpliwości warto zapoznać się z aktami postępowania egzekucyjnego i dokładnie sprawdzić, na jakiej podstawie komornik prowadzi egzekucję oraz kto jest wskazany jako wierzyciel.
Co jeśli wierzytelność została sprzedana funduszowi?
Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których bank sprzedał wierzytelność funduszowi sekurytyzacyjnemu albo firmie windykacyjnej.
Bankowy tytuł egzekucyjny był szczególnym przywilejem przysługującym bankom. Nabywca wierzytelności, który bankiem nie jest, nie może po prostu przejąć BTE i prowadzić na jego podstawie egzekucji tak, jak robił to bank. Co do zasady taki podmiot musi uzyskać przeciwko dłużnikowi własny sądowy tytuł egzekucyjny.
Ma to również bardzo istotne znaczenie dla przedawnienia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że niebankowy nabywca wierzytelności nie może korzystać z przerwy biegu przedawnienia wynikającej z egzekucji prowadzonej wcześniej przez bank na podstawie BTE.
Jeżeli zatem stary dług bankowy był następnie wielokrotnie sprzedawany, warto dokładnie przeanalizować historię wierzytelności oraz czynności podejmowane przez kolejnych wierzycieli.
Bankowy Tytuł Egzekucyjny – jak się bronić?
Obrona przed egzekucją prowadzoną na podstawie BTE wygląda inaczej niż obrona przed egzekucją opartą na prawomocnym wyroku sądu.
BTE nie jest orzeczeniem sądu i nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej właściwej dla prawomocnego wyroku. Kodeks postępowania cywilnego pozwala dłużnikowi w ramach powództwa przeciwegzekucyjnego kwestionować istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym, który nie jest orzeczeniem sądu.
Mówiąc po ludzku – fakt, że bank wiele lat temu napisał w BTE, że jesteś mu winien określoną kwotę, nie zamyka jeszcze możliwości sprawdzenia przez sąd, czy rzeczywiście tak było.
Powództwo przeciwegzekucyjne – na czym polega?
Dłużnik może wystąpić z powództwem o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności w całości, w części albo o ograniczenie jego wykonalności. Podstawę takiego działania przewiduje art. 840 Kodeksu postępowania cywilnego.
Za tą dość prawniczą nazwą kryje się normalny proces sądowy, w którym można doprowadzić do tego, że BTE przestanie być podstawą prowadzenia egzekucji w całości albo w określonym zakresie.
Jeżeli przeciwko dłużnikowi trwa egzekucja, analiza możliwości wniesienia takiego pozwu może stanowić jeden z elementów antywindykacji.
W takim procesie sąd może badać między innymi, czy:
- wierzytelność wskazana w BTE rzeczywiście istniała,
- bank prawidłowo określił wysokość zadłużenia,
- roszczenie było wymagalne w chwili wystawienia BTE,
- umowa została skutecznie wypowiedziana,
- do BTE nie włączono należności, które bankowi nie przysługiwały,
- po wystawieniu tytułu doszło do spłaty całości lub części zobowiązania,
- roszczenie może być nadal egzekwowane, w tym z uwagi na kwestie związane z przedawnieniem.
Kto musi udowodnić wysokość długu?
W tym miejscu trzeba poprawić często powtarzane uproszczenie, zgodnie z którym w sprawie przeciwko BTE cały ciężar dowodzenia automatycznie przechodzi na bank.
Dłużnik jest powodem w sprawie przeciwegzekucyjnej i musi odpowiednio sformułować swoje zarzuty oraz wykazać fakty, z których wywodzi skutki prawne.
Jeżeli jednak dłużnik kwestionuje samo istnienie albo wysokość wierzytelności stwierdzonej BTE, materialnoprawny ciężar wykazania, że taka wierzytelność rzeczywiście powstała i w jakiej wysokości istnieje, spoczywa na wierzycielu.
Przykładowo, jeżeli kwestionujesz, że bank prawidłowo obliczył zadłużenie, bank powinien przedstawić materiał pozwalający wykazać podstawę i wysokość swojego roszczenia. Jeżeli natomiast twierdzisz, że określona część długu została przez Ciebie zapłacona, powinieneś przedstawić dowody dokonania tych wpłat.
Dlatego warto zachowywać umowy, regulaminy, historię spłat, potwierdzenia przelewów oraz całą korespondencję z bankiem.
Jakie zarzuty można podnieść przeciwko BTE?
Nie istnieje jeden uniwersalny zarzut, który automatycznie pozwala zatrzymać każdą egzekucję prowadzoną na podstawie BTE. Każdą sprawę trzeba przeanalizować indywidualnie.
W zależności od sytuacji znaczenie mogą mieć między innymi:
- brak istnienia części lub całości dochodzonego zobowiązania,
- błędne wyliczenie wysokości zadłużenia,
- nieprawidłowe naliczanie odsetek lub innych kosztów,
- brak wymagalności wierzytelności w chwili wystawienia BTE,
- nieskuteczne wypowiedzenie umowy,
- spłata całości lub części zadłużenia,
- przedawnienie roszczenia lub jego części,
- postanowienia niedozwolone, jeżeli miały wpływ na wysokość zobowiązania,
- inne nieprawidłowości dotyczące treści i podstaw wystawienia BTE.
Klauzule niedozwolone mogą mieć szczególne znaczenie między innymi przy starszych kredytach frankowych, jeżeli sposób ustalania zadłużenia stwierdzonego w BTE wynikał z postanowień, które nie wiązały konsumenta.
W pozwie trzeba podać wszystkie zarzuty
Powództwo przeciwegzekucyjne trzeba przygotować dokładnie. Kodeks postępowania cywilnego wymaga, aby w pozwie powód przytoczył wszystkie zarzuty, które może w tym czasie zgłosić. Jeżeli tego nie zrobi, może później utracić możliwość powołania się na nie w dalszym toku tego postępowania.
Nie jest więc dobrym pomysłem składanie na szybko pozwu zawierającego jeden przypadkowy argument z założeniem, że resztę zarzutów dopisze się później.
Przed wniesieniem pozwu warto przeanalizować nie tylko BTE, ale również umowę, regulaminy, wypowiedzenie, historię wpłat, dokumentację egzekucyjną oraz wszystkie czynności, które mogły mieć wpływ na przedawnienie roszczenia.
Czy wniesienie pozwu zatrzymuje komornika?
Nie. To bardzo ważna rzecz.
Samo wniesienie powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności nie powoduje automatycznego zatrzymania prowadzonej egzekucji. Komornik może nadal wykonywać czynności, dopóki nie pojawi się odpowiednia podstawa do ich wstrzymania lub zawieszenia.
Razem z pozwem można więc rozważyć złożenie wniosku o zabezpieczenie roszczenia poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Sąd może udzielić takiego zabezpieczenia, jeżeli spełnione zostaną ustawowe przesłanki.
W praktyce jest to często równie ważne jak samo wniesienie pozwu. Wygrana za rok może niewiele pocieszać, jeżeli wcześniej komornik zdąży wyegzekwować całą należność.
Dlaczego przy egzekucji z BTE trzeba działać szybko?
Powództwo przeciwegzekucyjne służy pozbawieniu lub ograniczeniu możliwości wykonania istniejącego tytułu wykonawczego. Dlatego możliwość skorzystania z tego środka istnieje przede wszystkim tak długo, jak długo tytuł może być jeszcze wykonywany.
Jeżeli całe świadczenie zostanie już wyegzekwowane, powództwo z art. 840 k.p.c. co do zasady nie służy późniejszemu odzyskaniu pieniędzy. W takiej sytuacji trzeba analizować inne możliwe podstawy prawne dochodzenia roszczeń.
Dlatego po otrzymaniu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji nie warto czekać, aż komornik zajmie wszystkie dostępne składniki majątku.
Czy BTE jest dziś tylko zwykłą kartką papieru?
Nie do końca. To kolejne sformułowanie ze starej wersji artykułu, które wymaga doprecyzowania.
Jeżeli tytuł wykonawczy oparty na BTE zostanie prawomocnie pozbawiony wykonalności, nie może dalej stanowić podstawy prowadzenia egzekucji w zakresie objętym takim rozstrzygnięciem.
Nie oznacza to jednak, że sam dokument przestaje mieć jakąkolwiek wartość dowodową. W aktualnym stanie prawnym BTE nie jest dokumentem urzędowym i nie korzysta z domniemania zgodności swojej treści z rzeczywistym stanem rzeczy. Może jednak być oceniany przez sąd jako dokument prywatny, razem z pozostałym materiałem dowodowym.
Bankowy Tytuł Egzekucyjny – nowa szansa na obronę
Jeżeli egzekucja jest prowadzona na podstawie starego BTE, nie oznacza to, że sprawa jest z góry przegrana. Bank nie uzyskał wcześniej wyroku wydanego po normalnym procesie, w którym klient mógł przedstawić wszystkie swoje argumenty.
Powództwo przeciwegzekucyjne może więc po raz pierwszy doprowadzić do rzeczywistego, merytorycznego zbadania przez sąd istnienia i wysokości wierzytelności, którą bank wiele lat wcześniej wpisał do BTE.
Nie daje to oczywiście gwarancji wygranej. Jeżeli dług rzeczywiście istnieje, jest prawidłowo obliczony i nadal może być egzekwowany, sąd nie pozbawi tytułu wykonalności tylko dlatego, że jest to BTE.
Z drugiej strony w takich sprawach mogą pojawić się problemy dotyczące wysokości zadłużenia, wymagalności, wypowiedzenia umowy, przedawnienia, dokonanych wpłat czy niedozwolonych postanowień umownych. Warto więc dokładnie sprawdzić dokumenty, zanim uzna się, że z komornikiem nic już nie da się zrobić.
Szerzej o możliwościach obrony przed roszczeniami banku pisałem również w artykule: czy w sądzie można wygrać z bankiem?
Jeżeli przeciwko Tobie prowadzona jest egzekucja na podstawie starego bankowego tytułu egzekucyjnego, kancelaria adwokacka może przeanalizować BTE, klauzulę wykonalności, dokumentację bankową oraz przebieg egzekucji i ocenić, czy istnieją podstawy do wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego oraz złożenia wniosku o zabezpieczenie.
